Przed tygodniem napisałem o wysiedleniach całych narodów. Byłem wtedy w Zdyni na Łemkowskiej Watrze – skąd wywiozłem kilka obserwacyj.
Łemkowie to taki naród żyjący na Podkarpaciu - w tym i na Rusi Zakarpackiej. Razem z Hucułami, Bojkami i niektórymi innymi szczepami bliskimi Ukraińcom nazywani byli dawniej "Rusinami" (Ukraina dawniej nazywana była „Małorusią”). Łemkowie mówią językiem bardziej zbliżonym do ukraińskiego, niż do słowackiego lub polskiego (ciekawostka: nazwa "Łemkowie" utworzona jest analogicznie do nazwy np."Okcytanie”!!), są na ogół greko-katolikami lub prawosławnymi i uważają się za naród spokrewniony z Ukraińcami właśnie. Podczas wojny wielu Łemków uległo wielko-ukraińskiej propagandzie, niektórzy dawali schronienie bojówkarzom UPA, niektórzy nawet dobrowolnie wyjechali na sowiecką Ukrainę (czego potem na ogół ciężko żałowali).
Komuniści objęli więc Łemków akcją "Wisła" - i wysiedlili na Ziemie Odzyskane. Dając godzinę na spakowanie rzeczy.

Co ważne: większość Łemków otrzymała tam poniemieckie gospodarstwa większe (i o lepszej ziemi) niż własne. Część dostała gorsze. U wszystkich tkwi jednak poczucie krzywdy - bo jak inaczej nazwać takie narodowo-socjalistyczne metody postępowania?
Efektem była ruina gospodarcza tych okolic. Jeśli wieś liczyła przed wojną 860 osób - a po 47 roku zostało ich 80, jeśli większość chałup, część cerkwi i budynków wiejskich już dawno przestała istnieć - to jak to nazwać? Z uwagi na nieurodzajną ziemię nikt nie chciał się tu osiedlać, górale z kolei (co im się bardzo chwali) nie chcieli brać cudzego (znany jest przypadek górala, który objął gospodarstwo wraz z domem. Gdy rok temu pojawili się właściciele, poprosił tylko, by mógł jeszcze zimę przemieszkać w jednym z pokojów - i na wiosnę wyniósł się w swoje strony).
Poszanowanie własności prywatnej świadczy o kulturze...
Łemkowie, szczerze pisząc, też nie bardzo się palą do powrotów. Czy mieliby w zamian za „ojcowiznę” oddawać kwitnące gospodarstwa pod Jelenią Górą lub na Mazurach? Orać nieurodzajną glebę? W sumie te "watry"to raczej świadectwo nostalgii za przeszłością - ale co roku zjeżdża się kilka lub kilkanaście tysięcy ludzi, by kultywować łemkowskie tradycje.
Daje się też na tych watrach zauważyć dość nachalna propaganda ukraińska. Łemkowie jednak są na ogół na nią odporni. Uważają się za odrębny, choć blisko spokrewniony z Ukraińcami, naród.
Najwyższa pora, by III RP coś zrobiła dla umocnienia w Łemkach dumy narodowej. I poczucia odrębności. Bo próby nachalnej polonizacji dają efekt odwrotny do zamierzonego. Zwłaszcza w'obec mocnego urazu w stosunku do Polaków. Bo Łemkowie traktują wysiedlenia nie jako prześladowanie ze strony "komunistów", lecz jako prześladowanie ze strony "Polaków". Niesłusznie: była to reakcja na nie „anty-komunistyczne” lecz „anty-polskie” poczynania UPA...
I kilka obserwacyj z oficjalnego zapalenia watry.
- wisiały trzy flagi: na miejscu środkowym: słowacka ( zapewne z uwagi na to, że była krótsza i chciano zachować symetrię...), po prawej, honorowej: ukraińska, na najpośledniejszym miejscu: polska.
- otwierający obrady przywitał najpierw reprezentanta Prezydenta Ukrainy, potem reprezentanta Prezydenta Polski, "Aleksandra Kaczyńskiego", potem przedstawiciela Prezydenta Słowacji.
- na zakończenie przemówienia zgłosił pretensję, że buduje się oto pomnik ku czci "Konfederatów Barskich" - ale akurat u stóp góry, na której Konfederaci powiesili kilkunastu Rusinów - za to, że byli Rusinami. Co jest wysoce nietaktowne.
Akurat tu się z nim zgadzałem, bo konfederatów barskich uważam za warchołów i zbrodniarzy, którzy swoim postępowaniem spowodowali, że JCM Katarzyna II Wielka poczuła się wręcz w obowiązku wystąpić jako obrończyni praw innowierców w Polsce. Z tą drobną poprawką, że konfederaci powiesili zapewne owych Rusinów nie za to, że byli Rusinami - lecz za to, że byli prawosławnymi. Ale to taki drobny niuans.
Powtarzam: Łemkowie mają do Polaków zadawnione pretensje - a III RP nie robi nic konkretnego, by tym ranom pozwolić się zabliźnić. Daje tylko pieniądze. Również na organizację tej watry.
Co jest, w gruncie rzeczy, obraźliwe.